کودکان (1) با نیازهای ویژه ، طیف گسترده ای از کودکان را در بر می گیرد که به دلایل گوناگون در یک یا چند جنبه ی رشد
( جسمی – حرکتی ، شناختی ، کلامی ، عاطفی ، اجتماعی – اخلاقی ) دچار مشکل شده اند . در ارتباط با این کودکان ، به نکات زیر باید توجه داشت :
- تمام کودکان به دلیل شرایط خاص سنّی خود آسیب پذیری بیشتری نسبت به بزرگسالان دارند و از این رو باید مورد حمایت قرار گیرند . کودکان با نیازهای ویژه یا کودکان توان یاب ، به علت وضعیت خاص خود آسیب پذیرتر از سایر کودکان هستند .
- همه ی کودکان برای دستیابی به زندگی شایسته که حق اساسی آنان ست ، نیازمند حمایت ما هستند .آن چه حق کودکان است ، وظیفه ی ما بزرگسالان است . زندگی شایسته یا بهزیستی فرهنگی ، یعنی برخورداری از بهداشت ، آموزش ، درمان ، اوقات فراعت ،  رفتار مناسب ، فعالیت های فرهنگی و سایر حقوقی که رشد و سلامت جسمی و روانی کودکان را تضمین می کند . کودکان توان یاب برای برخورداری از این حقوق نیاز به حمایت و یاری بیشتر دارند .
- محور اصلی یاری به این کودکان ، توانمند سازی آنان است . توانمند سازی سه مفهوم اساسی را شامل می شود : حمایت ، آموزش و مشارکت .
در مورد آموزش که بعد فرهنگی زندگی کودکان با نیازهای ویژه را شکل می دهد ، می توان از آموزش رسمی و غیر رسمی نام برد . آموزش رسمی در چارچوب برنامه های آموزش و پرورش در مدارس صورت می گیرد . در ارتباط با این آموزش ، کودکان توان یاب با مشکلات عمده ای رو به رو هستند : یکی این که به علّت کمبود امکانات و نوع نگرش مسئولان ، خانواده ها و مردم نسبت به این کودکان ، تعداد قابل توجهی از آنان ، هنوز از آموزش رسمی که حق همه ی کودکان است ، برخوردار نیستند . در ماده ی 28 پیمان نامه ی حقوق کودک که جمهوری اسلامی ایران نیز به صورت مشروط آن را پذیرفته است ، حق همه ی کودکان برای برخورداری از آموزش مورد تأکید قرار گرفته است .
مشکل دیگر جداسازی این کودکان از سایر دانش آموزان در محیط های آموزشی است . بیش از یک دهه است که یونسکو طرح آموزش فراگیر را برای کشورهای عضو ارائه داده است . بر اساس این طرح ، کودکان با نیازهای ویژه نباید در مدارس جداگانه درس بخوانند ، بلکه باید در کنار سایر کودکان آموزش ببینند و در صورت نیاز از آموزش های خاص خود برخوردار شوند . آموزش فراگیر سبب می شود که کودکان در کنار یکدیگر و به کمک هم آموزش ببینند و زندگی کنند و در نتیجه کودکان توان یاب از ارتباط و دوستی و کودکان دیگر از همدلی و کمک و هر دو از پذیرش تفاوت ها و احترام به آن ها بهره مند می شوند و رشد عاطفی و اجتماعی آنان که دو جنبه ی مهم از رشد کلّی آنان است ، ارتقا می یابد . متأسفانه به آموزش فراگیر در کشور ما کمتر توجه شده و ما شاهد جداسازی روزافزون نه تنها کودکان توان یاب ، بلکه سایر کودکان زیر عنوان تیزهوش ، استعدادهای درخشان و یا دانش آموزان با نمرات بالا هستیم .
برای کاهش این مشکل ، نیازمند تغییر در نگرش نه تنها مسئولان مربوط ، بلکه خانواده ها و کودکان نیز می باشیم . به عنوان نمونه ، دفتر امور کودکان و نوجوانان بهزیستی ، در ارتباط با آموزش فراگیر در مراکز پیش از دبستان ، بند مربوط به پذیرش کودکان « عادی » را در اساسنامه ی خود تغییر داد و مراکز پیش دبستانی را به پذیرش کودکان توان یاب تا حد امکان ملزم ساخت . متأسفانه با وجود این تغییر ، در عمل برخی از مدیران و مربّیان مهدهای کودک و والدین ، با این اقدام مخالفت کردند و از پذیرش کودکان توان یاب به دلایل غیر علمی ، خودداری نمودند . در یک بررسی که گروه پیش دبستان انجمن پویا در این زمینه به عمل آورده است نشان می دهد که حتّی مدیرانی که تعداد کمی از این کودکان را در مهدهای خود ثبت نام کرده اند ، با مخالفت مربّیان و بخصوص والدین رو به رو شده اند و والدین بدون آگاهی از نتایج مثبت حضور کودکان در مهدهای کودک ، همه ی اشتباهات رفتار ی کودک خود را ناشی از همنشینی با این کودکان دانسته ا ند . و حتّی گاه کودک خود را از مهد بیرون آورده اند . این بررسی نشان می دهد که آموزش فراگیر در جامعه ی ما با چالش هایی رو به روست که علاوه بر کمبود امکانات مالی ، نگرش های منفی و نداشتن آگاهی های لازم را نیز شامل می شود که برطرف کردن آن ، بسی دشوارتر از تأمین نیازهای مالی است . جالب توجه است که این نگرش های منفی در کودکان کمتر مشاهده می شود .

طرح اهداف آموزش و پرورش در هزاره ی سوم ، توسط سازمان علمی – فرهنگی یونسکو تأکید دیگری بر آموزش فراگیر است . آموختن برای یادگرفتن ، آموختن برای به کار بردن ، آموختن برای زندگی کردن و آموختن برای با هم زندگی کردن راهنمای عملی مناسبی برای اجرای آموزش فراگیر و پرهیز از جداسازی کودکان است .
در پیمان نامه ی حقوق کودک نیز اهداف آموزش و پرورش که تضمین کننده ی رشد و پرورش جسمی – روانی کودکان است ، در ماده ی 29 آورده شده است که با اهداف یونسکو هماهنگی دارد : « پرورش استعداد ها و توانایی های جسمی و ذهنی کودکان تا حد امکان ، افزایش احترام به حقوق بشر و آزادی های اساسی ، افزایش احترام به هویت فرهنگی و ارزش های ملّی متفاوت ، افزایش احترام به محیط زیست طبیعی و آماده سازی کودک برای زندگی مسئولانه در جامعه ای آزاد و با روحیه ی تفاهم ، صلح ، مدارا ، مساوات بین زن و مرد و دوستی میان همه ی مردمان از هر نژاد و قوم و ملّیت و زبان و مذهب » .
از دیدگاه روانشناسی و علوم تربیتی نیز ، هدف از آموزش و پرورش کودکان ، رشد همه جانبه ، متعادل و هم آهنگ آنان است
همه ی این اهداف در راستای یکدیگر علاوه بر آموزش به معنای خاص آن ، بر توسعه ی فرهنگی کودکان از جمله کودکان با نیازهای ویژه تأکید دارد . آموزشی که کودکان را علاوه بر درس خواندن ، برای زندگی کردن نیز آماده می سازد . در کنار آموزش رسمی ، آموزش غیر رسمی ، یا آموزش در جریان زندگی ، از طریق یادگیری و الگو پذیری کودکان از یکدیگر ، والدین ، معلّمان ، رسانه های جمعی در اشکال گوناگون و ... صورت می گیرد . بر اساس پژوهش های انجام شده ، سهم آموزش غیر رسمی از نظر کمّی و میزان تأثیر گذاری ، بیشتر از آموزش رسمی است .
کودکان با نیازهای ویژه در ارتباط با آموزش غیر رسمی نیز با مشکلاتی رو به رو هستند . جداسازی آنان از سایر کودکان میزان یادگیری آنان را از کودکان دیگر کاهش می دهد . موانع موجود در راه بهره مندی این کودکان از رسانه ها ، وسایل ارتباط جمعی ، مراکز تفریحی ، فرهنگی و... محدودیت هایی را بر آنان تحمیل می کند و نشان می دهد که شهرهای ما ، شهرهای دوستدار کودک نیستند .
با توجه به عملکرد مهم رسانه های گروهی ، دسترسی کودکان به این منابع در رشد و پرورش آنان نقش اساسی دارد. حق دسترسی به اطلاعات مناسب از طریق رسانه های جمعی در ماده ی 17 پیمان نامه ی حقوق کودک مورد توجه قرار گرفته است و دولت ها را ملزم ساخته که رسانه های گروهی را به تولید و پخش اطلاعات مناسب برای کودکان و جلوگیری از اطلاعات آسیب رسان به آنان ، تشویق کنند . کودکان با نیازهای ویژه در کشور ما به دلایل گوناگون در استفاده از رسانه های گروهی از جمله کتاب ، فیلم ، موسیقی ، جشن ها و مراسم کودکان ، تلویزیون  و ... محدودیت هایی دارند که به همت سازمان های غیر رسمی مربوط تا اندازه ای کاهش یافته امّا هنوز راه درازی در پیش است و نیاز به مداخله ی مؤثر و بموقع سازمان های دولتی مرتبط دارد .
اهمیّت دسترسی کودکان ، از جمله کودکان با نیازهی ویژه به آموزش در حدی است که کحرومیت از آن ، خشونت با کودکان تلقی می شود . خشونت ساختاری که عمل آن نه یک فرد ، بلکه ساختار های اجتماعی هر جامعه است .
مجموعه ی آموزش های رسمی و غیر رسمی ، هویت فرهنگی کودکان را شکل می دهد که بخش مهمی از شخصیت انسان هاست . زبان ، آداب و رسوم ، قصّه ها ، شعرها ، بازی ها و ... اجزای این هویت فرهنگی هستند که کودکان باید در زندگی خود بیاموزند و بخش بزرگی از این آموزش در اشکال جمعی صورت می گیرد و نه انفرادی ، و این همان چالش بزرگی است که در ارتباط با کودکان با نیازهای ویژه ، در دو زمینه وجود دارد : یکی جداسازی این کودکان ، و دیگری کمبود امکانات برای استفاده ی این کودکان از رسانه های گروهی .
هویت فرهنگی ، که نوعی هویت جمعی است ، در شکل گیری هویت فردی تأثیرگذار است . دست یابی به هویت فردی که در دوران نوجوانی صورت می گیرد ، مستلزم پاسخگویی نوجوان به سه سؤال اصلی است : من کیستم ؟ چه می خواهم ؟ چگونه می توانم به خواسته های خود برسم ؟ پاسخگویی درست به این سؤالات سلامت جسمی و روانی نوجوانان را در دوران پر التهاب بلوغ آسان می سازد و بر عکس ناتوانی در مشخص کردن این پرسش ها ، سبب سردر گمی و سرگشتگی نوجوانان می شود . پاسخگویی درست ، نیاز به آموزش دارد . آموزشی که برای کودکان با نیازهای ویژه باید هم در کنار سایر کودکان و هم استفاده از ابزار و روش های مناسب برای آنان صورت گیرد ، تا هویت فردی و فرهنگی آنان به درستی شکل پذیرد و آنان را در دسترسی به زندگی شایسته که حق همه ی کودکان است ، یاری رساند .
مشارکت در کنار آموزش و حمایت ، یکی دیگر از موردهای توانمند سازس کودکان با نیازهای ویزه است . مشارکت واقعی یعنی سهیم بودن در تصمیم سازی ، تصمیم گیری ، اجرا و ارزشیابی یک فرایند . مشارکت کودکان با نیازهای ویژه در امور مربوط به خود ، مشارکت خانواده های آنان و نیز همیاری و همکاری همگانی ، راه را برای برخورداری این کودکان از زندگی بهتر ، هموار می سازد .
به امید بهزیستی همه ی کودکان ، بخصوص کودکان با نیازهای ویژه .

متن سخنرانی در برنامه ی شورای کتاب کودک در 29 آذر 89 در خانه ی هنرمندان / فاطمه قاسم زلده